Położenie i wiadomości ogólne

Gmina Kowalewo Pomorskie leży w zasięgu makroregionu Pojezierza Chełmińsko - Dobrzyńskiego, ściślej na północ od doliny Drwęcy na Pojezierzu Chełmińskim, przy trasie turystycznej w kierunku Warmii i Mazur w odległości 29 km od Torunia. Jest to środkowo - wschodnia część województwa kujawsko - pomorskiego w powiecie golubsko - dobrzyńskim. Powierzchnię 141,1 km² zamieszkuje 11372 mieszkańców. Teren gminy ma charakter nizinny. W ogólnej powierzchni przeważają użytki rolne. Ogólna powierznia obszaru miasta wynosi 433 ha (w tym 303ha użytków rolnych - 70%), gminy 13706 ha (11949ha użytków rolnych - 85%). Lasy i grunty leśne zajmują powierznię 769 ha.

Na koniec 1999r. wiejsko-miejska gmina Kowalewo Pomorskie dzieliła się na 22 sołectwa, w tym jedno sołectwo "miejskie" i obejmowała swymi granicami 31 miejscowości. Średnia wielkość sołectwa w gminie (pomijając sołetwo miejskie) była rzędu 340 osób. Najliczniej zasiedlone były: miasto Kowalewo Pomorskie - 4093 mieszkańców, Wielkie Rychnowo - 710, Wielka Łąka - 745, Kiełpiny - 583 mieszkańców. Mniej jak 200 mieszkańców liczyły sołectwa: Lipienica, Mariany i Zapluskowęsy.
Obszar miasta pod względem administracyjnym jest otoczony ze wszystkich stron terenami wiejskimi gminy, ta zaś graniczy z gminami Ciechocin i Golub-Dobrzyń (powiat golubsko-dobrzyński), Lubicz, Łysomice i Chełmża (powiat toruński) oraz Wąbrzeźno i Dębowa Łąka (powiat wąbrzeski).
Jak już wspomniałem miejsko-wiejska gmina Kowalewo POmorskie leży w obrębie Pojezierza Chełmińskiego, jedynie niewielki, południowy fragment obszaru gminy znajduje się w obrębie Doliny Drwęcy. Pod względem hydrograficznym cały obszar mista oraz przeważająca część obszaru gminy znajduje się w zlewni Drwęcy (zlewnie Strugi Kowalewskiej i Strugi Rychnowskiej - prawobocznych dopływów Drwęcy), jedynie niewielki fragment w północno-zachodniej części gminy, w rejonie Mlewa znajduje się w zlewni Strugi Toruńskiej. Najwyżej położony punkt na terenie miasta i gminy wznosi się 110,4 m n.p.m. (wzgórze kemowe w Otorudzie), zaś najniżej położony 53,0 m n.p.m. w dnie doliny Strugi Rychnowskiej. Maksymalna deniwelacja sięga więc prawie 60 m, jednak lokalne deniwelacje nie przekraczają kilkunastu metrów, z wyjątkiem strefy krawędziowej doliny Drwęcy w rejonie Pruskiej Łąki i Szewy (do 25 m).
W krajobrazie miasta i gminy przeważa płaska, czasami falista wysoczyzna morenowa i tylko niewielki południowy fragment gminnego obszaru leży w strefie krawędziowej i w dnie doliny Drwęcy. Wysoczyzna morenowa urozmaicona jest licznymi formami wklęsłymi: rynnami polodowcowymi, dolinami wód roztopowych i zaglębieniami wytopiskowymi, których dna są często podmokłe lub wypełnione wodą. Ponad poziom wysoczyzny wznoszą się pagórki i wzgórza morenowe, wzgórza kemowe. Niewielki fragment w południowej części gminy leży w strefie krawędziowej i w dnie doliny Drwęcy. Strefa krawędziowa to teren o najwyższych spadkach (nachylenie zbocza sięga 30°) oraz o największych deniwelacjach na terenie gminy. Na obszarze sandrowym i w dolinie Drwęcy znajdują się jedyne na terenie gminy kompleksy leśne.
Obszar wysoczyzny morenowej jest praktycznie bezleśny i zajęty przez gospodarkę rolną. Przeważają na niej bardzo dobre gleby wysokich klas bonitacyjnych, tj. III klasy (łącznie 38,5% powierzchni gruntów ornych) i IV klasy (50,3%). Stosunkowo niski jest odsetek gruntów ornych V i VI klasy (łącznie 10,9% powierzchni gruntów ornych). Wysoka, rolnicza przydatność gleb stanowi barierę rozwoju przestrzennego miasta i wiejskich jednostek osadniczych. Udział użytków zielonych w ogólnej powierzchni użytków rolnych jest niewielki, a ich rolnicza przydatność dość zróżnicowana.
Lesistość gminy (5,6%) należy do niższych spośród gmin wiejskich w województwie. Tereny leśne rozmieszczone są bardzo nierównomiernie. Znajdują się jedynie w zachodniej i południowej części gminy (rejon Strugi Rychnowskiej i jeziora Kamionkowskiego oraz w dolinie Drwęcy). Większość lasów to lasy państwowe będące w zarządzie nadleśnictwa Golub-Dobrzyń. Przeważają lasy na siedliskach boru świeżego oraz boru mieszanego świeżego, jak również boru suchego; a w obniżeniach terenowych także olsu. Dominują zdecydowariie drzewostany sosnowe młodszych klas wiekowych z niewielkim udziałem gatunków liściastych: brzozy, lipy, dębu i olchy.
Obszar gminy jest stosunkowo ubogi w wody powierzchniowe. Obszar miasta i gminy leży w Zlewni Drwęcy (w zlewniach prawobocznych dopływów: Strugi Kowalewskiej i Strugi Rychnowskiej), za wyjątkiem części północno-zachodniej leżącej w zlewni Strugi Toruńskiej. Sieć wód płynących jest słabo wykształcona, przeważają drobne cieki o niewielkich przepływach oraz rowy melioracyjne. Także ubogie są zasoby wód powierzchniowych. Największy akwen - jezioro Mlewieckie - leży w zlewni Strugi Toruńskiej w otoczeniu typowo rolniczym. Powierzchnia jeziora wynosi 84,4 ha. W biegu Strugi Toruńskiej na północ i południe od Mlewca znajdują się ponadto cztery niewielkie jeziora, z których największe - Kazaniec ma powierzchnię 11,6 ha. Nad tym jeziorem oraz nad jeziorem Jeziorek znajdują się obiekty budownictwa letniskowego. W Pruskiej Łące, w dolinie Strugi Rychnowskiej znajdują się sztuczne stawy wykorzystywane do hodowli ryb.
Na terenie gminy brak większych, udokumentowanych złóż kopalin. Eksploatowane są na lokalne potrzeby złoża kruszywa naturalnego w pobliżu: Wielkiej Łąki, Pruskiej Łąki, Napola i Sierakowa.
Powrót


Tereny i obiekty podlegające prawnej ochronie przyrody i krajobrazu

Na obszarze miasta i gminy Kowalewo Pomorskie znajdują się zarówno wielkoprzestrzenne formy ochrony krajobrazu, jak i indywidualne formy ochrony przyrody.
Zachodnie, południowe i wschodnie obrzeża gminy znajdują się w obrębie obszaru chronionego krajobrazu zwanego "Obszarem doliny Drwęcy". W gminnych granicach obejmuje on dolinę rzeki Drwęcy i dolinę Strugi Rychnowskiej z przyległymi terenami (w tym otoczenie jeziora Kamionkowskiego) o łącznej powierzchni 1681 ha oraz obszar torfowiskowo-jeziorno-leśny "Zgniłka-Wieczno-Wronie" obejmujący teren o powierzchni 15 ha w północne-wschodniej części gminy, w rejonie Piątkowa. Łącznie obszary chronionego krajobrazu zajmują 1696 ha, co stanowi 12,4% ogólnej powierzchni gminy.
Ponadto ochrona, jako pomniki przyrody objęto: skupienie 8 dębów przy szkole w Kiełpinach, dąb i jesion w parku w Piątkowie, skupienie 5 drzew (2 buki, 2 jesiony, kasztanowiec) w parku w Chełmoniu, dąb w parku w Pluskowęsach, oraz skupienie 4 dębów w parku w Mlewcu.
Na obszarze miasta znajduje się tereń zieleni urządzonej w formie parku przy ul. Odrodzenia o powierzchni 1,80 ha, natomiast na terenie gminy znajdują się parki podworskie w miejscowościach: Chełmonie (2,2 ha), Dylewo (0,4 ha), Elzanowo (1,5 ha), Frydrychowo (1,4 ha), Gapa (0,7 ha), Kiełpiny (0,5 ha), Lipienica (0,5 ha), Mlewiec (0,12 ha), Napole (3,2 ha), Piątkowo (5,94 ha), Pluskowęsy (2,0 ha), Pruska Łąka (2,0 ha), Szewa (2,6 ha), Szychowo (1,2 ha), Wielka Łąka (1,22 ha). Parki w P'iątkowie, Pluskowęsach i Szychowie wpisane są do rejestru zabytków i podlegają ochronie prawnej na mocy przepisów o ochronie dóbr kultury. Pozostałe parki pozbawione są ochrony prawnej. Ponadto ochronie przed degradacją podlegają ciągi szpalerowe drzew wzdłuż dróg.
Powrót


Ludność

W miesiącu lipcu 1999r. według danych Biura Ewidencji Ludności Urzędu Miejskiego miejsko-wiejską gminę Kowalewo Pomorskie było zamieszkiwało 11 589 osób. W 1970 r. w granicach obecnej gminy zamieszkiwało 8116 osób w sołectwach wiejskich i 3770 osób w mieście. W okresie minionych 28 lat liczba ludności rozpatrywanego obszaru zmniejszyła się i obecnie stanowi około 90% stanu początkowego. W latach dziewięćdziesiątych zaludnienie tak miasta jak i obszaru wiejskiego było względnie stabilne, w mieście utrzymywało się na poziomie 4100 mieszkańców, na obszarze wiejskim wahało się wokół liczby 7300 mieszkańców. Podobna tendencja zmian zaludnienia występowała w gminach w sąsiedztwie.
W okresie 1970 - 1998 większość sołectw zmniejszyła zaludnienie, zaś największy spadek liczby ludności wystąpił w sołectwach: Pruska Łąka do 70,1%, Mlewo 73%, Chetmoniec 73,8%, Szychowo 78,4%, Sierakowo 78,4%, Chełmonie 79,3% stanu z 1970 r. W okresie tym tylko w czterech sołectwach gminy wystąpiła tendencja wzrostu ludności: Wielka Łąka i Wielkie Rychnowo do 109,1%, Mlewiec 106,8% i Borówno 102% stanu z 1970 r.
W połowie 1999 r. liczba kobiet w gminie była równą liczbie mężczyzn. W ujęciu wskaźnika feminizacji było to 100 kobiet do 100 mężczyzn. Większa asymetria płci występowała wśród ludności miasta - 108 kobiet do 100 mężczyzn. Pewne zróżnicowanie struktury ludności według płci znamionowało sołectwa gminy. Asymetria z przewagą kobiet występowała wśród mieszkańców takich sołectw jak: Napole 120 do 100, Borówno 116 do 100, Srebrniki 114 do 100, Mlewo i Wielkie Rychnowo 107 do 100. W pozostałych sołectwach występowała asymetria płci z przewagą mężczyzn, największa w sołectwach Zapluskowęsy 77 do 100, Szychowo 84 do 100, Mariany 85 do 100. Wskaźnik feminizacji dla ludności wiejskiej gminy w wieku rozrodczym 20-39 lat, w końcu 1998r. wynosił 90 kobiet do 100 mężczyzn, wśród ludności miejskiej 91 do 100.
Ludnosć miasta i obszaru wiejskiego gminy jest generalnie młoda. W 1998 r. granicą wieku rozdzielającą mieszkańców wsi na połowy młodszą i starszą było 30 lat, a w mieście 29 lat. Młodość tej ludności to istotna przesłanka implikująca możliwość przyszłego wzrostu ludności i wystąpienia zjawisk demograficznych i społeczno-gospodarczych pochodnych takiego wzrostu. Wśród nich można-zakładać większą aniżeli obecnie rozrodczość a także poważny przyrost podaży rąk do pracy na lokalnym rynku zatrudnienia.
W okresie 1989 - 97, dynamika demograficzna obszaru wiejskiego gminy była dość wysoka, rzędu 1,5 wartości stosownego wskaźnika, zapewniając reprodukcję naturalną nieznacznie rozszerzoną. Dynamika demograficzna mieszkańców miasta była w ostatniej dekadzie wyraźnie słabsza, w latach 1995, 1996 i 1997 nie zapewniająca nawet reprodukcji prostej jego ludności. Począwszy od 1993 r. odpływ ludności z terenów wiejskich gminy wyraźnie zmniejszył się, głównie w następstwie ograniczenia wielkości emigracji. Podobnie zastojową, mało ruchliwą była ludność miasta. Bardzo prawdopodobną wydaje się być hipoteza, iż stan taki może się utrzymywać w przyszłości a głównym czynnikiem zmian stanu ludności będzie przyrost naturalny.
W odniesieniu do ogółu ludności obszaru wiejskiego gminy Kowalewo Pomorskie, najbardziej prawdopodobną w najbliższej dekadzie będzie tendencja niewielkiego wzrostu liczby ludności do poziomu 7500 - 7700 osób. Mniej optymistyczną opinię należy formułować w odniesieniu do ludności miejskiej. Wydaje się, że świetle dotychczasowych tendencji prawdopodobna jest stagnacja tej ludności na poziomie 4100 - 4300 mieszkańców.
W ostatnich 10 latach struktura ludności wiejskiej gminy według ekonomicznych kategorii wieku nie uległa wyraźniejszej zmianie, gdyż niż demograficzny który mógł taką zmianę wywołać, dopiero w ostatnich latach zaczyna się pogłębiać. Jeżeli optymistycznie założyć, że w najbliższym okresie - do 2008 - natężenie zjawisk naturalnych będzie podobne jak w ostatnich latach, to trakcie naturalnego przesunięcia w czasie, zmniejszy się nieznacznie liczba ludności przedprodukcyjnej a zwiększy w stosunku do obecnej liczba ludności produkcyjnej. Przesunięcie to - w najbliższej dekadzie - może obejmować 300 - 400 osób, osób młodych, poszukujących swej pierwszej w życiu pracy zawodowej, mieszkania, chcących założyć rodzinę. Podobna zmiana struktury winna wystąpić wśród ludności miasta, z tym że w wielkościach bezwzględnych zmiany te będą mniejsze.

Miasto jest siedzibą zespołu szkół ponadpodstawowych, zawodowych, kształcących w ramach zasadniczej szkoły zawodowej w zawodach: mechanik maszyn rolniczych, mechanik samochodowy, ogrodnik (specjalizacja wygasająca), krawiec. W zespole tym jest liceum ogólnokształcące dla młodzieży oraz dla dorosłych (na podbudowie szkoły zasadniczej).

Głównym ośrodkiem życia kulturalnego w miejsko-wiejskiej gminie Kowalewo Pomorskie jest Miejsko-Gminny Ośrodek kultury, w którego strukturze występują: Dom Kultury i Biblioteka Miejska w Kowalewie Pomorskim oraz filie biblioteczne w: Pluskowęsach, Wielkim Rychnowie i Wielkiej Łące. Wśród licznych form działalności tego ośrodka należy podkreślić wydawnictwo lokalnego miesięcznika p.n. Goniec Kowalewski, informujacego o działalności lokalnych placówek kulturalnych, wydarzeniach na terenie miasta i gminy, pracy Rady i Zarządu Miasta. W zakresie kultury fizycznej i sportu działalność na terenie miasta i gminy prowadzą następujące kluby: LKS Promień, oraz uczniowskie kluby Zryw w Pluskowęsach, Rekord w Mlewie i Conkret w Kowalewie. W LKS promień istnieją cztery drużyny piłkarskie, w tym 2 seniorów ( 1 w Wielkiej Łące). Na terenie miasta znajduje się stadion (miejski) wyposażony w pełnowymiarowe boisko do gry w piłkę nożną oraz wielofunkcyjne boisko asfaltowe do innych gier zespołowych (siatkówki, koszykówki, minikoszykówki, tenisa). Stadion dysponuje pełnym zapleczem socjalnym i widownią. Boiskami przyszkolnymi dysponują wszystkie szkoły podstawowe w gminie, salami gimnastycznymi szkoły podstawowe w: Kowalewie Pomorskim, Pluskowęsach, Wielkiej Łące, Mlewie oraz Zespół Szkół Zawodowych w Kowalewie Pomorskim.
Powrót


Infrastruktura techniczna

Położenie komunikacyjne miasta i gminy jest stosunkowo atrakcyjne. Miasto jest węzłem drogowym, w którym zbiegają się droga krajowa międzyregionalna nr 52, łącząca Toruń z Olsztynem i droga regionalna nr 554 Orzechowo - Golub-Dobrzyń. Krzyżujące i nakładające się na siebie trasy przejazdu w zwartej zabudowie miasta, brak możliwości poprawy parametrów technicznych tranzytowych ulic, duże natężenie ruchu powodują, że stan obecny jest wielce uciążliwy dla bieżącego funkcjonowania miasta. Niezbędną jest eliminacja powyższego stanu poprzez budowę drogowej obwodnicy.
Łączna długość dróg miejskich i gminnych wynosi 116 km, z tego 18,1% miało nawierzchnię twardą (w województwie kujawsko-pomorskim - 32,0%, gminach wiejskich - 27,4%). Stan dróg w gminie nie odbiega od średniej w powiecie i jest generalnie średni.
Przez Kowalewo Pomorskie przebiegają dwie linie kolejowe o znaczeniu państwowym, dwutorowa, zelektryfikowana relacji Toruń - Iłowa oraz jednotorowa Chełmża - Brodnica.
W 1998 r. w mieście i gminie Kowalewo Pomorskie użytkowana była sieć wodociągowa o łącznej długości 304 km (bez połączeń prowadzących do budynków). W stosunku do 1994 r. długość sieci wzrosła blisko dwukrotnie, przy czym wzrost ten dokonał się głównie na obszarze wiejskim. W końcu 1998 r. do wodociągu przyłączonych było 1260 budynków. Miasto zaopatrywane jest w wodę z ujęcia głębinowego we Frydrychowie, o wydajności 240 m3/h. Stacja uzdatniania zlokalizowana na terenie starego ujęcia w mieście jest przestarzała, o małej wydajności. Jakość wody jest niezadowalająca (dużo związków żelaza). Sieć wodociągowa jest sukcesywnie modernizowana. Z miejskiej sieci wodociągowej korzystało 91,2% mieszkańców.
Wszystkie wsie w gminie posiadają sieć wodociągową. Wodociągi zasilane są w wodę z ujęć podziemnych w Piątkowie (70 m3/h), Marianach (76 m3/h) i Wielkiej Łące (82 m3 /h). Ujęcia wyposażone są w stacje uzdatniania wody i hydrofornie. Blisko 90% gospodarstw domowych w obszarze wiejskim gminy czerpie wodę z wodociągu sieciowego.
Długość sieci kanalizacyjnej wykazywanej w sprawozdawczości statystyczne wynosiła na terenie miasta 21,5 km, natomiast na terenie gminy 0,6 km. Do sieci kolektorów kanalizacyjnych było podłączonych 278 budynków a ścieki odprowadzało tylko zaledwie 40,9% ludności miasta. Na terenie miasta czynna jest mechaniczno-biologiczna oczyszczalnia ścieków wraz ze stacji zlewną. Średnia wydajność oczyszczalni - 1600 m3/dobę. ( maksymalna przepustowość 2288 m3/dobę). W obszarze wiejskim czynne są 3 mechaniczno-biologiczne oczyszczalnie ścieków. Oczyszczalnia w Piątkowie oczyszcza ścieki bytowo-gospodarcze i technologiczne z Gospodarstwa Rolnego. Przepustowość oczyszczalni wynosi 80,4 m3/dobę (w okresie kampanii gorzelnianej wzrasta do 125,4 m3/dobę). Oczyszczalnia w Wielkiej Łące utylizuje ścieki bytowo-gospodarcze Gospodarstwa Rolnego "AGROPAMIS". Przepustowość oczyszczalni wynosi 49,8 m3/dobę. Oczyszczalnia w Mlewcu oczyszcza ścieki bytowo-gospodarcze (średnio 36,7 m3/dobę) Gospodarstwa Rolnego "AGRAZAM".
Gospodarka odpadami na terenie miasta i gminy jest uregulowana w oparciu a rejonowe składowisko odpadów w Kamionkach Dużych (gmina Łysomice) Składowiska o docelowej pojemności 95 tys. m3 jest wypełnione w 25% i winno być eksploatowane co najmniej do roku 2010. Wysypisko odpadów w Sierakowie zostało wyłączone z eksploatacji w 1996 r., a teren poddano zabiegom. rekultywacyjnym Ponadto w Piątkowie znajduje się mogilnik, w którym zdeponowanych jest około 14 m3 odpadów - głównie opakowań po środkach ochrony roślin.
Operatorem sieci w Kowalewie Pomorskim jest Telekomunikacja Polska S.A. W końcu 1998 r. na 1000 mieszkańców gminy przypadało 219 telefonów. Liczba abonentów w mieście w ostatnich 5-ciu latach wzrosła blisko 2 natomiast na obszarze wiejskim ponad 3-krotnie. Jednakże mino tak dużego tempa przyrostu, poziom wyposażenia w telefony zarówno w mieście jak i gminie jest niższy niż średni w miastach i na obszarach wiejskich województwa kujawsko-pomorskiego.
Miasto i obszar wiejski Kowalewo Pomorskie zasilane są w energię elektryczną poprzez stacje transformatorowe 110 kV/15kV zlokalizowane w Kowalewie Pomorskim, Lubiczu i Golubiu-Dobrzyniu. Na terenie miasta zlokalizowanych jest 9 stacji transformatorowych, zasilanych dwukierunkowo liniami kablowymi o napięciu 15 kV. Na terenie wiejskim czynna jest sieć średniego napięcia składająca się z 8 linii magistralnych oraz rozgałęzień wraz z 112 stacjami transformatorowymi. Mimo znacznych inwestycji prowadzonych w ostatnich latach stan wiejskiej sieci rozdzielczej nie jest najlepszy i wymaga dalszej modernizacji.
Miasto i gmina Kowalewo Pomorskie posiada systemy ciepłownicze dostosowane do warunków lokalnych. Wszystkie budynki użyteczności publicznej (za wyjątkiem szkoły w Wielkiej Łące - inwestycja planowana na 2000r.) ogrzewane są poprzez nowoczesne kotłownie olejowe. łącznie na terenie gminy działa 6 kotłowni olejowych, 7 w ośrodku zdrowia w trakcie realizacji. Miasto Kowalewo Pomorskie jest zasilane w gaz gazociągiem wysokiego ciśnienia Dn 80 mm relacji Turzno-Kowalewo Pomorskie, będącym odgałęzieniem gazociągu magistralnego Dn 400 mm relacji Włocławek - Gdańsk. Dostawa gazu do miasta jest ograniczona z uwagi na małą przepustowość gazociągu. W końcu 1997 r. z gazu korzystało 75% mieszkańców miasta.
Powrót


Gospodarka

Na dzień 31 grudnia 2003r. działalność gospodarczą prowadzi 479 przedsiębiorców. W ciągu 12 miesięcy 2003r. działalność gospodarczą rozpoczęło 67 przedsiębiorców. Można między innymi wyróżnić działalność w zakresie:
- działalność produkcyjno-usługowa - 29
- budownictwo - 19
- transport towarowy - 3
- handel - 16
w tym: stały - 15, obwoźny - 1
Większość zakładów pracy ma znaczenie głównie lokalne, w znacznej części obsługuje rolnictwo. Do największych pracodawców w mieście i gminie należały firmy: oddział wąbrzeskiego "Vinylexu" producenta folii, oddział golubsko-dobrzyńskiego "Drutpolu" (producent artykułów z drutu), firma "Olkop" (stacje benzynowe), Zakład Conkret - producent folii, Z-dy Rolne w Piątkowie i Wielkiej Łące oraz Bank Spółdzielczy.
Gospodarka na wsi oparta jest głównie na aktywności ekonomicznej ludności prowadzącej gospodarstwa rolne , w mniejszym stopniu o działalności pozarolnicze. Według danych urzędu gminy z lipca 1999 r. było w gminie 1326 indywidualnych gospodarstw rolnych, o łącznej powierzchni 11,2 tys. ha. Średnia wielkość gospodarstwa wynosiła 8,5 ha. Efektywność gospodarowania rolników indywidualnych w gminie Kowalewo Pomorskie. była wysoka i pod względem wartości towarowej produkcji rolniczej na 1 pełnozatrudnionego przewyższała o 1000 zł średnią dla gmin wiejskich byłego województwa toruńskiego w 1996 r.
Powrót