APEL do mieszkańców Miasta i Gminy Kowalewo Pomorskie.

wykonany przez Krzysia Goryńskiego

Szanowni Państwo!

Zaistniała pilna potrzeba renowacji Pomnika Ofiar Wojny w parku miejskim przy Placu Wolności. Wielu z Was interweniowało w tej sprawie u Burmistrza.
Urząd Miejski zwrócił się więc do Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z prośbą o wydanie opinii. W odpowiedzi Konserwator, po dokonaniu wizji lokal-nej zasugerował, aby pomnik, który jest jednym z zarejestrowanych Pomników Walki i Męczeństwa, poddać renowacji, przy czym zwłaszcza należałoby zmienić wizerunek orła wieńczącego pomnik, bo nie odpowiada on obowiązującym wzo-rom insygniów III Rzeczpospolitej.
Orzeł powinien zostać wykonany w formie - bądź to płaskorzeźby, bądź też rzeźby przestrzennej w kamieniu lub metalu - a powinna to wykonać profesjonal-na pracownia sztuk plastycznych. Wiąże się to jednak z dość dużymi wydatkami na projektowanie i wykonawstwo, które wobec niedostatków w sferze socjalnej, byłoby niemoralne pokrywać z budżetu Gminy. Jedynym wyjściem jest więc sfinansowanie renowacji z dobrowolnych datków obywateli miasta i gminy. W tym celu ukonstytuował się Społeczny Komitet Renowacji Pomnika Ofiar Wojny, do którego weszły osoby ze środowisk kulturalnych, kombatanckich, emeryckich i samorządowych.
W imieniu tego Komitetu zwracam się z apelem i gorącą prośbą do wszystkich mieszkańców Miasta i Gminy o wsparcie finansowe Funduszu Renowacji Pomni-ka Ofiar Wojny, bo my żyjący, jesteśmy to winni tym, których nazwiska wyryto na tablicy pamiątkowej pomnika. Będziemy wdzięczni za każdą złotówkę ofiaro-waną na ten szczytny cel.
Wpłaty można dokonać na konto: Urząd Miejski Bank Spółdzielczy Kowalewo Pom. Nr 20401016-94960008-1720-38011-1 z dopiskiem w treści "renowacja pomnika". Rozważamy również możliwości przeprowadzania zbiórki poprzez wystawienie puszek w miejscach publicznych. O ile uda się zrealizować te zamie-rzenia poinformujemy społeczeństwo o tych dodatkowych możliwościach zbiera-nia funduszy. Co miesiąc w "Gońcu" będziemy informowali o wynikach naszej akcji i postępie prac. Byłoby nader pożądane, aby prace renowacyjne zakończyć do dnia 11 listopada br.

Z poważaniem
Joachim Kupski - przewodniczący Komitetu

(przedruk z "Gońca kowalewskiego" nr4/2001r.)






W apelu do mieszkańców naszego miasta i gminy w sprawie wsparcia finansowego Fun-duszu Renowacji Pomnika Ofiar Wojny (Goniec Kowalewski nr 4 z kwietnia br.) podaliśmy, że będziemy Państwa informować o wynikach naszej akcji.
Oto co dotychczas zrobił powołany Społeczny Komitet:
- załatwiliśmy konieczne formalności związane z powołaniem komitetu, zezwoleniem na publiczną zbiórkę pieniężną oraz uruchomieniem konta bankowego;

- wysłaliśmy 110 pism adresowanych do działających w Kowalewie podmiotów gospo-darczych, instytucji i organizacji;
- zamówiliśmy wykonanie 2 dużych skarbonek (o miejscu ich ustawienia poinformujemy);
- nawiązaliśmy kontakt z Pracownią Sztuk Plastycznych (projekty zostaną Państwu przedstawione).
Do18 maja na konto renowacji wpłynęły 4 wpłaty.
Będziemy w dalszym ciągu propagowali sprawę renowacji pomnika i będziemy wdzięczni za każdą złotówkę złożoną na ten cel. Przypominamy nasze konto bankowe w BS w Ko-walewie: Urząd Miejski w Kowalewie - 20401016-94960008-1720-38011-1 z dopiskiem "renowacja pomnika".

Z poważaniem J. Kupski

(przedruk z "Gońca kowalewskiego" nr6/2001r.)



Pragniemy poinformować, że trwa akcja zbiórki funduszy na "Renowację Pomnika Ofiar Wojny". Komitet zwrócił się z apelem do lokalnych przedsiębiorców, organizacji oraz za-kładów pracy z prośbą o wsparcie tego szczytnego zadania. Do chwili obecnej odnotowa-no 7 wpłat, na łączną kwotę 740,00 zł. Wszystkim ofiarodawcom składamy serdeczne podziękowania za przekazane środki.
Tym samym pragniemy przypomnieć, że datki można wpłacać na specjalne konto tut. Urzędu Miejskiego - BS Kowalewo Nr konta 20401016-94960008-1720-38011-1 z dopi-skiem "renowacja pomnika". Powyższy numer konta umieszczony został w gablocie przy Urzędzie Miejskim. Druki dowodów wpłaty (z numerem konta) można także otrzymać w bud. Pawilonu Sportowego przy ul. Jedności Robotniczej 5, pokój nr 4 u p. Kilanowskiej Grażyny - sekretarza Komitetu.
W dalszym ciągu zwracamy się do wszystkich mieszkańców z prośbą o zrozumienie i wsparcie tego wzniosłego celu. Każda ofiarowana złotówka będzie szczytnym udziałem w realizacji tak istotnego zadania.

G.K.

(przedruk z "Gońca kowalewskiego" nr7/2001r.)




Informujemy, że w dalszym ciągu trwa zbiórka funduszy na "Renowację Pomnika Ofiar Wojny". Wpłat można dokonywać na specjalnie w tym celu utworzone konto Urzędu Miejskiego - BS Kowalewo Pom. Nr Konta 20401016-94960008-1720-38011-1 z dopiskiem "renowacja pomnika". Powyższy numer konta umieszczony został w gablocie przy Urzędzie Miejskim. Gotowe druki dowodów wpłaty (z numerem konta) można także otrzymać w bud. Pawilonu Sportowego przy ul. Jedności Robotniczej 5, pokój nr 4 u p. Kilanowskiej Grażyny - sekretarza Komitetu.
Pragniemy też poinformować, iż do chwili obecnej odnotowano 13 wpłat na łączną kwotę 1.055,- zł. Są to wpłaty od osób prywatnych, zakładów pracy, organizacji społecznych oraz młodzieży klasy II "a" Liceum Ogól-nokształcącego w Kowalewie Pom. Wszystkim dotychczasowym ofiaro-dawcom składamy gorące podziękowania za wsparcie tego szczytnego zadania. O ile ofiarodawcy wyrażą zgodę, to imienną listę darczyńców zamieścimy na łamach "Gońca".

(przedruk z "Gońca kowalewskiego" nr8/2001r.)

G.K.




Pragniemy poinformować, iż w dalszym ciągu trwa zbiórka funduszy na renowację pomnika "ku czci poległym". Datki zbierane były również podczas tegorocznych dożynek. Do puszek zebrano łącznie 58,46 zł. Wyrazy podziękowania należą się w tym miejscu wszystkim darczyńcom, za wsparcie tak szczytnego zadania oraz uczennicom szkoły podstawowej i gimnazjum w Kowalewie, za pomoc w kwestowaniu.
Wszystkim, którzy pragną włączyć się w zbiórkę przypominamy, że środki pieniężne można wpłacać na specjalnie w tym celu otwarte konto Urzędu Miejskiego - BS Kowalewo Pom. Nr 20401016-94960008-1720-38011-1 z dopiskiem "renowacja pomnika". Gotowe dowody wpłaty (z numerem konta) można otrzymać u p. Kilanowskiej Grażyny (sekretarza komitetu) - Urząd Miejski, ul. Jedności Robotniczej 5, pokój nr 4, tel. 684-15-79.
Do chwili obecnej na koncie zgromadzono środki w wys. 2.143,46 zł.
W dalszym ciągu liczymy na ofiarność mieszkańców oraz ich zrozumienie dla tak istotnego przedsięwzięcia. Pamięć o tych, którzy oddali życie abyśmy dziś mogli żyć w pokoju, nie może ulec zatarciu. Dlatego też tak ważnym zadaniem jest pielęgnowanie miejsc upamiętniających ich męczeńską śmierć.
Apelujemy do wszystkich mieszkańców miasta i gminy o finansowe wsparcie zamierzeń, podjętych przez Społeczny Komitet Renowacji Pomnika Ofiar Wojny.
Kilanowska Grażyna
(przedruk z "Gońca kowalewskiego" nr10/2001r.)

Społeczny Komitet Renowacji Pomnika Ofiar Wojny
Pragniemy poinformować, iż w wyniku prowadzonej zbiórki na rzecz renowacji Pomnika Ofiar Wojny, na koncie zgromadzono środki w wys. 4.824,46 zł. Dzięki ofiarności społeczeństwa drobnymi krokami zbliżamy się do realizacji obranego celu. Zbiórka trwa nadal, gdyż zebrana kwota to namiastka tego, co jest potrzebne do sfinalizowania zadania. Nie mniej jednak mamy nadzieję, że z pomocą osób prywatnych, organizacji społecznych jak i zakładów pracy, w roku 2002 przystąpimy do renowacji pomnika. Przypominamy, iż datki można wpłacać na konto Urzędu Miejskiego - BS Kowalewo Pom. Nr 20401016-94960008-1720-36011-1 z dopiskiem "renowacja pomnika".
Dziękując za dotychczasową pomoc, pragniemy złożyć wszystkim mieszkańcom miasta i gminy życzenia zdrowych, pogodnych Świąt Bożego Narodzenia oraz wszelkiej pomyślności w nadchodzącym Nowym 2002 Roku.
Aby przybliżyć naszym czytelnikom nieco tematykę związaną z pomnikiem, należałoby zacząć od tego, że są na nim umieszczone 4 tablice pamiątkowe. Z przodu pomnika na tablicy pamiątkowej wyryte są nazwiska 32 ofiar pierwszych dni terroru hitlerowskiego w Kowalewie, natomiast z tyłu - nazwiska 11 osób - ofiar wojny obronnej i obozów koncentracyjnych. Nie jest to pełna lista ofiar, bo na początku było ich około 70, a do końca okupacji wiele więcej. Z lewego boku pomnika umieszczona jest tablica ze starego pomnika, który hitlerowcy zniszczyli w 1940 roku.
Stał w tym samym miejscu, był nieco mniejszy i miał kształt piramidy. Tablica ta poświęcona jest bohaterom walki o wolność ojczyzny, w 10-lecie odzyskania niepodległości 1918-1928, od kowalewiaków.
Tablica ta jakimś cudem się uchowała, odnaleziono ją w 1986 roku, przekazano ją najpierw do Muzeum Okręgowego w Toruniu, w 1988 roku odebrano ją
i stała w oknie wystawowym byłej biblioteki na Rynku, a na pomniku odsłonięto ją ponownie 11 listopada 1990 roku. Natomiast z prawego boku pomnika znajduje się podobna tablica, upamiętniająca 70 rocznicę odzyskania niepodległości 1918-1988 - od społeczeństwa Miasta i Gminy.
Pomnik, o którym piszemy, ściśle związany jest z historią okupacyjną Kowalewa, gdzie przed wojną żyli po sąsiedzku Polacy i Niemcy. W 1939 roku Kowalewo miało ok. 3700 mieszkańców, w tym ok. 400 Niemców, natomiast jeżeli do tego dodać Kowalewo-wieś (takie pojęcie funkcjonowało wówczas), to na 5100 mieszkańców było nieco ponad 1100 Niemców. Współżycie układało się w miarę poprawnie do czasu dojścia Hitlera do władzy w Niemczech w 1933 roku.
Propaganda hitlerowska przenikała do mniejszości niemieckiej na Pomorzu, i już po roku 1934 powstały w Kowalewie organizacje nazistowskie. Organizacje te głosząc hasła "Wielkich Niemiec", przestrzeni życiowej na wschodzie i wyższości rasy nordyckiej nad Słowianami, przygotowały do wojny - co bardzo zaogniło stosunki sąsiedzkie Niemców i Polaków.
I jak wiemy 1 września 1939 roku wybuchła II Wojna Światowa, a już 7 września armie niemieckie wkroczyły na nasze tereny. Bezpośrednio po tym zaczęło się zaprowadzanie porządków narodowo-socjalistycznych w Kowalewie. Propaganda niemiecka od dawna szerzyła wieści o rzekomym mordowaniu Volksdeutschów przez Polaków w okresie międzywojennym i nawoływała do samoobrony - i tak 15 września oficjalnie powołano tzw. "Salbstschutz", a kierownikiem jej placówki w Kowalewie został Wilhelm Heinz Borman, właściciel ogrodnictwa. Salbstschutz wraz z grupami operacyjnymi policji i SS, miały realizować program "Unternehman Tannenberg" (Przedsięwzięcie Grunwald), polegający na tym żeby eliminować wszystkich tych Polaków, którzy mogliby w przyszłości być organizatorami oporu wobec Niemców - tzw. "przywódczy element", a więc patriotów, inteligencję, zaangażowanych społeczników, księży, jak i właścicieli większych gospodarstw rolnych i zakładów, aby zagarnąć ich majątki. Spis takich osób, obejmujący ok. 100 nazwisk Polaków z Kowalewa i okolicy, sporządzili już wcześniej Wilhelm Heinz Borman, wraz z oficerem SS Gwido von Kriess, właścicielem majątku Chełmonie. Rozpoczęto od likwidacji zakonu sióstr Elżbietanek. Potem zaczęto aresztować znanych obywateli miasta według spisu. Aresztowanych najpierw osadzono w celach więziennych miejscowego sądu, a kiedy okazały się za małe, przewieziono więźniów do synagogi przy ulicy Szpitalnej. Było ich około 70 - część osób z listy zdołało się ukryć poza powiatem.
16 września aresztowanych wyprowadzono i pieszo pędzono 16 km do obozu, urządzonego w halach fabrycznych PPG w Wąbrzeźnie (dzisiejszy ERGIS). Więźniowie szli, niosąc gwiazdę Dawida z synagogi, a po drodze znęcano się nad nimi. Musieli padać, czołgać się, a kiedy starsi padali na drodze, bito kolbami karabinów. Byli wśród nich m.in.: ksiądz dziekan Puppel, lekarz dr Owczarczak, dentysta Klein, notariusz Dietl, policjant Deja, poseł na sejm Klimek z Pływaczewa, szereg kupców, pracownicy ogrodnictwa i Gminy, rolnicy i rzemieślnicy. W obozie najbardziej znęcano się nad ks. Pupplem, bo nie udzielił on schronienia pastorowi po akcji dywersji, dr Owczarkiem - bo złożył niekorzystne dla Bormana zeznania na policji, oraz braćmi Grabowskimi - za udział w walkach z Grenzschutzen w 1920 roku.
Osoby wymienione zakatowano na terenie fabryki, gdzie szczególnym okrucieństwem odznaczał się komendant obozu - sadysta i były bokser Erwin Müller. W taki sam sposób - biciem pałkami drewnianymi, zamordowano jeszcze woźnego gminnego Kanikowskiego i kupca Budzikowskiego.
19 października zaczęto wywozić więźniów partiami na egzekucję w piaskowni w Łopatkach - 11 km od Wąbrzeźna. Egzekucje trwały 6 tygodni, a zginęło tam ok. 1000 osób. Dokładnej liczby ustalić nie można było, bo hitlerowcy pod koniec 1944 roku odkopali i spalili zwłoki, zacierając ślady zbrodni.
Ofiarom wojny i okupacji współobywatele i koledzy w odruchu serca i ku pamięci postawili ten pomnik. Był pomnikiem swojej epoki. Chcemy teraz zgodnie z sugestiami konserwatora zabytków przeprowadzić jego renowację, by godnie prezentował się w rejestrze Pomników Walki i Męczeństwa Narodu Polskiego. Dlatego zgodnie z wcześniejszymi apelami prosimy o dalsze finansowe wsparcie naszych działań. Jednocześnie dziękujemy wszystkim tym, którzy już takie wsparcie nam udzielili.
Joachim Kupski - przewodniczący SKR POW
(przedruk z "Gońca kowalewskiego" nr1/2002r.)

"Społeczny Komitet Renowacji Pomnika Ofiar Wojny" informuje
Pragniemy poinformować, że nadal trwa zbiórka funduszy na renowację Pomnika Ofiar Wojny. Dzięki ofiarności społeczeństwa, na koncie zgromadzono środki w wys. 7.325,46 zł. Podczas ostatniej zbiórki w dniu 23 stycznia br. do urny ustawionej przy pomniku zebrano ogółem 1.855,00 zł, za co tą drogą pragniemy gorąco podziękować wszystkim ofiarodawcom.
Jesteśmy pełni nadziei, że w bieżącym roku dzięki wsparciu naszych mieszkańców uda się nam przystąpić do realizacji odnowy pomnika.
Nadal można dokonywać wpłat na specjalne konto Urzędu Miejskiego - BS Kowalewo Pom. Nr konta 20401016-94960008-1720-38011-1 z dopiskiem "renowacja pomnika".
Wszystkim dotychczasowym ofiarodawcom składamy serdeczne podziękowania za okazane zrozumienie oraz wsparcie tego tak szczytnego zadania.
(przedruk z "Gońca kowalewskiego" nr2/2002r.)

Strona Główna